Uit  Schatten uit het historisch verleden van Hengelo (Gld)  
door Marian Kruijt-Greevink

Huwelijksaanzoek met een zakdoek

ECAL 3021 - 862

Hengelo, den 26. Meij 1722

Jan te Refel is voor de rechtbank verschenen en meldde hoe hij met veel bevreemding vernomen had dat ene Henrick Gerritsen, wonend aan de Leemcuijle, het in zijn hoofd had gezet om met zijn dochter Aeltjen te trouwen. Dat hij haar daartoe twee rijksdaalders in een zakdoek heeft opgedrongen. Ondertussen had Aeltjen spijt gekregen en Jan te Refel verklaarde dat hij haar nooit en te nimmer toestemming zou geven om met genoemde Henrick Gerritsen te trouwen. Hij bedankte Henrick en verzocht de gerechtsbode om de twee rijksdaalders met de zakdoek aan Henrick terug te geven, met de waarschuwing 'in val die selve wederom an sijn dogter mogt worden gebragt, dat hij die selve an anderen menschen sal horen uijt te tellen' (een voor ons onduidelijk dreigement …)

Willem Gielink, geauthoriseerd gerechtsbode, heeft de zakdoek met de twee rijksdaalders aan Henrick Gerritsen gebracht en hij heeft die aangenomen.

------------------

Testament in gedeeltelijke barensnood

ECAL 3021 - 867

Hengelo, den 18. Maart 1732

Vrouwen hebben in de 18^e eeuw niet veel te vertellen. Ze worden voor de rechtbank altijd aangestuurd door hun man, vader of broer. Soms ook door een ander familielid of een buitenstaander die dan als voogd/momber wordt beëdigd. Als de te bespreken kwestie, zoals in dit geval een testament, tussen man en vrouw speelt, ontslaat de man zijn vrouw eerst uit haar voogdijschap en met zijn toestemming wordt bijv. haar broer gekozen die als voogd namens zijn zuster optreedt. Aeltjen Jansen ligt 'voor een gedeelte in barensnoot' blijkbaar schiet de bevalling niet op en is ze bang dat ze zal komen te sterven.

'Compareerde Harmen Willemsen op die Leemcuijle ter eenre, Aeltjen Jansen sijne huijsvrouw, zij voor een gedeelte in barensnoot te bedde liggende, eghter hebbende haar gesont verstand, kennisse en uijtspraak, ter andere zijde, nadat al voren hij Harmen Willems sijne ehevrouw van sijne mombairschap ontslagen en zij met sijne wille en consent wederom tot mombair verkoren ⁴⁰³ haar broer Jan Stricken'. Harmen en Aeltjen lieten weten, 'de sekerheijt des doods en onsekere uijre van dien', dat zij een clausule aan hun huwelijkse voorwaarden, die op 18 mei 1731 waren vastgelegd, wilden toevoegen. Deze voorwaarden 'luijden van woorde tot woorde als volgt: laastelijk is nog geconditioneert ⁴⁰⁴ dat het komstige eheluijden sal vrijstaan malkanderen off de een den anderen verder te begiftigen ⁴⁰⁵ en ook te betugtigen ⁴⁰⁶, net zo vaak als zij dit aan elkaar wensen te doen, hetzij in gesontheijt off krankheijt en sal also vast en bundigh gehouden worden als off het van woort tot woort in dese geannoteert stonde'. Zo verklaarde Harmen Willemsen, ingeval hij zonder erfgenamen uit dit huwelijk vóór zijn vrouw zou overlijden, 'sijne vrouwe boven die houwelixe voorwaarden in alle sijne gerede en ongerede ⁴⁰⁷ goederen koompt te betugtigen harer levenstijd'. Zij verklaarde, met toestemming van haar assistent (voogd) 'in val (zij) voor haar man, sonder kinderen bij haar geteelt, deser werelt koompt te overlijden, dat alle gerede en ongerede goederen koompt na te laten, sal sijn en blijven erffelijk voor haar eheman voorschreven'. Behalve Aeltjes kist met linnen en wollen kleren, die zullen direct na haar overlijden worden overgedragen aan haar broers en zusters. 'Sulx een ijders onbedwongens vrije wille en begeerte is
S.A.L. hier op zij eheluijden en assistent gestipuleert'.

403 gekozen
404 overeengekomen
405 schenken
406 iemand van inkomsten voorzien
407 roerende en onroerende goederen

-----

Houtkap Ripperda versus Wilmsen

ECAL 3021 - 871

Hengelo, den 8. Februarij 1736

Soms zijn gerechtelijke verhandelingen bijzonder langdradig en dat blijkt hieronder. Er wordt aan één stuk verhaald wat de akte inhoudt, het verhaal kabbelt voort, weliswaar met leestekens als een komma, maar verder is het één lang relaas. Dat maakt het lezen van de tekst lastig en we zijn geneigd om halverwege af te haken. Toch is dit een leuke akte waarin duidelijk wordt dat de heer M.C.G.W. Ripperda, heer van Verwolde, Vorden en Leemcuijl enz. enz. enz., een belangrijk heerschap dus, het aan de stok heeft met zijn pachter, Herman Wilmsen of Harmen Vrendenborg (het gebeurde vaak dat mensen werden aangesproken met verschillende namen), boer op zijn havezathe de Leemcuile of Eskesgoed genaamd. De pachter had clandestien bomen en ander hout gekapt en dat is in die tijd een serieuze aangelegenheid. De advocaat van de heer Ripperda, de heer H.H. van Lamzweerde, neemt de officiële zaken waar, en eiste genoegdoening voor  al het hout en graan dat Wilmsen in de afgelopen tijd van het goed heeft ontvreemd en weggebracht. Zolang dit niet is gebeurd worden alle goederen van Wilmsen 'secuur bewaert'.

Verschenen is 'den HoogWelgeboren Heer Maurits Carel Georgh Wilhelm Ripperda, Heere van Verwolde, Vorden en Leemcuijl enz. enz. enz', in deze akte de heer comparant genaamd, 'en heeft volmagtig gemaekt den advocaet Herman Henrik van Lamzweerde secretaris der stad Doesborgh, om alle (zijn) saken in en buijten den Gerigte te verwalten en waer te nemen, ende tot den uijteijnde en volkomen voldoeninge te prosequeren en (vooral) mede om van des heer comparants tegenswoordigen bouwman van de havesaethe en landerien van de Leemcuile, ook wel genaemt Eskes Goet, Herman Wilmsen off Harmen Vrendenborg door middelen regtens, voor sijn Hoog Welgeborene te eischen voldoeninge wegens des landheers garve van het land agter de meule in den Goijschen Enk, (die) hij als pagter heeft gebouwt, als mede wegens het wederregtelijk houwen en  bloten van het essen en elsenhoud op de voorseide gepagte landerien gewassen, gelijk ook aentoninge, dat hij naer inhoud der pagtcedulle voor het behoorlijk genot van het elsenhoud alle jaeren veertigh heisters op de gepagte landerien heeft gepoot, ende aen het wassen gelevert. Omdat Herman Wilmsen had nagelaten deze bomen te planten en te laten groeien, eiste 'den heer comparant vergoedinge van schade en interesse', en dat gold ook voor alle verdere acties en aanspraken die nog tegen Harmen Wilmsen boven water komen. De heer comparant zal al het nodige laten doen wat noodzakelijk is om zijn recht te halen, vooral ook omdat hij 'al twe malen desen Herman Wilmsen gerigtelijk heeft laten interdiceren van geene goederen van sijn gepagte landen te vervoeren ofte eenigh houd te houwen off te bloten voor en aleer sijn Hoog Welgeborene ten volle sal zijn gecontenteert'.

------

De kerkstoel van de baron

ECAL 3021 - 872

Hengelo, den 31. Maart 1738

Ook bij deze akte kun je een glimlach niet onderdrukken… Het gaat over de zitplaats in de kerk van Hengelo. De HoogWelgeboren heer Maurits Carel Georg Wilhelm, baron van Ripperda, Heer van Verwolde, Vorden en Leemcuijl heeft bemerkt dat de vrouw van Harmen Willemsen Vrendenborg op den Elferinkcamp, al enige tijd de zitplaats in beslag neemt die bestemd is voor de havesathe de Leemcuil. Na overleg met de rechter van het ambt Hengelo, wordt Harmen gerechtelijk aangezegd dat hij deze zitplaats 'sal hebben ledig te laeten ende sigh te wagten deselve door sijn vrouw, hem selfs offte iemandt van sijnent wegen, te laeten besitten off gebruijken, maer die plaetse ten dienste van hem, Heer van de Leemcuil, open te laeten'. Als mocht blijken dat hij toch gebruik blijft maken van deze stoel, dan zal de baron ervoor zorgen dat de stoel wordt verwijderd. De onderrechter heeft dit besluit genoteerd en een kopie hiervan aan Harmen Willemsen overhandigd.

---------------------

Onvriendelijke ontmoeting met een vreemdeling

ECAL 3021 - 890

Hengelo, den 6. Maart 1794, des agtermiddags

Dit is het verhaal van Bernardus Tillers, 28 jaar oud die op zondag 2 maart 1794 om zeven uur 's avonds naar huis liep nadat hij een bezoek had gebracht aan Aalbert Berentsen onder Hengelo, in het Broek. Hij had bij Aalbert thuis afgesproken om een lapje doek te halen die een wever daar voor hem had achtergelaten. Bernardus had dat bij de wever besteld en dat kostte hem aan weefloon 26 stuivers. Dat geld had hij afgegeven aan Aalbert. Toen hij over de dijk van de Leemkuijl richting Holterveld liep,  zag hij 'een manspersoon over dien selven dijk van het Holterveld af, regt op zig aan heeft zien komen, dat het huijs van de Leemkuijl een kleijn eijndjen voorbij zijnde zig malkanderen ontmoet zijn, dien vreemden persoon hem aansprak en vragende waar of na toe wilde. Hij comparant daar op antwoorde: "Na huijs toe", hem verder gevraagt zijnde waar of zijn huijs waar, was het antwoort: "Kort bij den Keijenborg, weet je die wel".  Denselven daar op weder antwoordende: "Den Keijenborg weet ik wel", vragende verder aan den comparant of hij hem de weg na Baak toe wijsen wilde, het geen met ja beantwoord zijnde, was de vraag daar weer op hoe ver af nog van Baak was, en het antwoord: "Dat is er na waar of je in Baak moet weesen, is het voor in Baak, dan kun je in een half uur daar zijn, en moet je verder zijn kan het nog wel een goed uur aanlopen, Baak is groot". Bernardus kreeg geen antwoord, maar merkte wel dat hij ergens mee gestoken werd en hij zei: "Wat zoek je te doen" en hij sloeg hem meteen met sijn stok en raakte hem ook zonder dat hij weet hoe of waar die slag aangekomen is, omdat het reets donker was'. Bernardus is daarna weggerend, 'den dijk eerst regt uijtgelopen tot aan de weg die na Leemkuijl zijn kamp gaat, het hekken aan de kamp ingegaan, op de kamp een weijnig stil gestaan en geluijstert of hem ook iemands naquam of iets hoorde, dog van dit een en ander niets vernemende, is hij de kamp dwars overgelopen en aan het huijs van Berend Onstenk op de Loman, zeer ontsteld aankomende'. Hij heeft verder van die persoon niets meer vernomen. Tot slot geeft hij de volgende beschrijving van de aanvaller: 'Een manspersoon ordentelijk van lengte, knap ter been en gang zo hem toescheen, niet heel oud te zijn, aan hebbende een donkerblauwe rok zonder dat hij kan zeggen welke couleur van camisool, broek of kousen, zonder hoed op zijn hoofd, swart kroeshaar en swart van gesigt, vreemd van spraak evenzo als de Hannoverschen die in het voorjaar hier gepasseert zijn'. 

1911 Sloop schuur. Bron ECAL. 

Bouwvergunningen. Bron ECAL.